De pensioenvoorzieningen voor zzp’ers zijn ontoereikend, schrijft Esther Gotink. En meer arme bejaarden betekent een aanslag op de economie. Tijd voor een zzp-fonds?

Zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) dreigen de armen van de toekomst te worden. Ze vallen buiten het klassieke systeem van werkgevers en werknemers, waardoor ze op de pensioenmarkt naast het net vissen. De meesten hebben het voornemen een voorziening te treffen voor hun oude dag, ‘maar niet vandaag’. Volgens hoogleraar rechtsgeleerdheid Ton van Wilthagen bouwt 80 % van de zzp-ers te weinig of geen pensioen op, terwijl 75% wel een pensioen wil.

“Door de AOW-discussies leeft het onderwerp nu heel erg”, weet Roel Masselink, secretaris van het Platform Zelfstandige Ondernemers (PZO). “Wij proberen al onze leden ervan te doordringen dat ze zelf in actie moeten komen als ze bovenop de AOW nog een aanvullend inkomen willen. Veel zzp’ers beginnen pas op latere leeftijd voor zichzelf en hebben in loondienst al een beetje pensioen opgebouwd, maar het aandeel eenpitters groeit en de leeftijd neemt navenant af. Straks zijn er tienduizenden zzp’ers die er op pensioenleeftijd achterkomen dat zij onvoldoende hebben gespaard.”

Starters hebben vaak moeite met de hoogte van de pensioenpremies: een werknemer betaalt gemiddeld eenderde van de premie, voor een zelfstandige die opeens ook het werkgeversdeel voor zijn rekening moet nemen pakt het dus drie keer zo duur uit. Bovendien kunnen ze hun pensioenopbouw hooguit drie jaar voortzetten in de regeling van hun oude baas. Menig zzp’er gebruikt het geld liever als startkapitaal voor zijn bedrijf en is voornemens ‘later’ naar een pensioenoplossing te kijken.

Een bescheiden tegemoetkoming van de fiscus is de Fiscale Oudedagsreserve (FOR), een mogelijkheid voor zelfstandigen om 12% van hun winst van de belasting af te trekken en deze in te zetten voor de pensioenopbouw. Als een zzp’er stopt met ondernemen, kan hij de opgebouwde FOR omzetten in een lijfrenteverzekering, anders moet er alsnog belasting over worden betaald. Daarnaast heeft de FOR geen partnervoorziening bij overlijden.

Kortom, de zzp’er is aangewezen op het lijfrentenregime. Binnen de pensioensector wordt daarom gestudeerd op een zzp-collectief in de tweedepijler. Hoogleraar pensioenmarkten Fieke van der Lecq en Alwin Oerlemans van Cordares schreven een Netspar-paper waarin ze twee keuzes in de tweedepijler belichten: een optie met één pensioenfonds voor zzp-ers en een optie met meerdere pensioenfondsen voor zzp-ers. Zouden deze oplossingen niet werken, dan komt het duo met verbeterde pensioenverzekeringsproducten voor deze doelgroep.

De eerste twee keuzes volgen een opt-out systeem (zzp’ers nemen automatisch deel aan één pensioenfonds tenzij ze specifiek aangeven dat niet te willen). In het tweede geval zouden meerdere zzp-fondsen met elkaar concurreren. “Dat houdt ze scherp en levert het beste aanbod op”, aldus Van der Lecq. “Bovendien kunnen zo pensioenfondsen ontstaan die zzp’ers groeperen, vergelijkbaar met de beroepspensioenfondsen. Het zou een aardig proeftuintje zijn om te zien wat concurrentie in de pensioensector doet.”

Zzp’ers zijn ‘een blinde vlek in de pensioensector’, zegt Oerlemans. Zijn organisatie Cordares startte in 2007 met het Open Pensioen, een innovatief product waarin zzp’ers premie kunnen inleggen alsof ze werknemers zijn. “Maar het bleek moeilijk aan de man te brengen omdat slechts een beperkt deel van zzp’ers collectief georganiseerd is. Het moet hen eerst duidelijk zijn dat een gebrekkige pensioenopbouw later enorme problemen kan geven.”

Om dat goed tussen de oren te krijgen, is het nodig een eenduidige definitie van het begrip zzp’er te vinden. “Het is lastig ze onder één hoedje te vangen”, bevestigt Masselink. “Beïnvloeding van de regelgeving is onze core business. Wij streven naar gelijke mogelijkheden voor pensioenopbouw voor alle werkenden. Voor ons mogen er voor de zzp'er mogelijkheden in de tweedepijler komen, maar we moeten ons daar niet blind op staren. Het verplichtende karakter in de tweedepijler is iets wat veel zzp’ers niet past. Het ontbreekt aan saamhorigheid.”

Jerry Helmers van netwerkorganisatie ZZP Netwerk Nederland beaamt dat: “We hadden onlangs een bijeenkomst met Rita Verdonk die zich erg had verkeken op het beeld van de zzp’er. Ze dacht met een zaal vol loodgieters, aannemers en meubelstoffeerders te zitten, maar er waren ook juristen, journalisten, marketingconsultants. Ze is niet de enige: sla de kranten erop na en 70% van de zzp-berichtgeving gaat over de bouw, terwijl de eenpitter in tal van beroepsgroepen voorkomt.”

Als zzp geen eenduidige entiteit betreft, rest de vraag waarom de pensioenwereld zich er dan zo om bekommert: waarom zou er een pensioenfonds moéten zijn voor deze groep? “Wij zijn daar heel stellig over”, reageert Van der Lecq. “Zzp’ers hebben om heel veel redenen voor het zelfstandige karakter van hun baan gekozen, maar niet omdat ze zo nodig later zonder goed pensioen willen zitten. Daarom gaan we er van uit dat ze op hun oude dag ook goed onder de pannen willen zijn, net als ieder ander. Mijn leerstoel is pensioenmarkten en ik zie hier een markt die niet goed werkt. Dan is het mijn taak te onderzoeken waar het aan schort.”

Pensioenfonds PNO Media denkt actief mee over een oplossing. “We willen graag wat voor zzp’ers doen, en krijgen daar ook vragen over”, zegt directeur Jeroen van der Put. Wat is de drijfveer voor een niet-commerciële organisatie? “Solidariteit. Je hebt het over mensen die je als werkgever laat gaan en van wie je toch graag wilt dat ze hun pensioen verder opbouwen. Het levert ook mobiliteitswinst in de sector; sommige journalisten zijn bijvoorbeeld een paar jaar werkzaam bij RTL, gaan dan even freelancen totdat ze weer een tijdje aan de slag kunnen bij de publieke omroep. Het zou prettig zijn als ze in dezelfde pensioenregeling konden blijven. Wie uit dienst treedt kan drie jaar bij het fonds blijven, maar de praktijk leert dat weinigen dat doen. Daarnaast hebben ze op jonge leeftijd bijgedragen aan de solidariteit in het fonds en zou het wel zo netjes zijn als ze daar later als zzp-er nog van kunnen profiteren. ”

Van der Put sprak met VVD-pensioenwoordvoerder Stef Blok over zzp. “Ik gaf aan dat zijn liberale partij keuzevrijheid propageert, maar dat zzp’ers door de overheid de keus wordt ontnomen bij een pensioenfonds te blijven terwijl wij er wel open voor staan. PNO Media heeft geen verplichtstelling zodat er geen oneigenlijke concurrentie is met verzekeraars, dus die discussie gaat niet op. Blok erkende dat hier een discrepantie zit.”

De pensioenwet biedt nog onvoldoende ruimte. Maar Van der Put zit niet stil: “We zijn aan het ontzaffen. Is de uitvoerder losgekoppeld, dan kunnen we een relatief voordelige oplossing bieden. ”Een brochure voor zzp’ers ligt al klaar. “Maar dat mogen we van De Nederlandsche Bank nog niet communiceren, omdat je als pensioenfonds alleen pensioen mag doen.”

Hij geeft een voorzetje van de lopende studies: “We willen banksparen eenvoudiger beschikbaar maken – in de vorm van advisering of door een pool te creëren met risicodeling. Ten tweede kunnen we goedkoop een collectieve verzekering inkopen. Ten derde, en dat is ons ideaalbeeld, willen we een vrijwillige voortzetting in het pensioenfonds bepleiten – de premie per eenheid pensioen zou dan voor iedereen gelijk zijn, ofwel een doorsneepremie, terwijl de opbouw wordt bepaald door je individuele inleg.”

Van der Put ontkent elk commercieel belang. “We zijn niet winstgericht maar we willen het goed doen in de sector en de arbeidsmobiliteit faciliteren. Dit staat heel dicht bij de doelstelling van ons fonds, dus is het logisch dat we naar oplossingen zoeken.”

Volgens Helmers heeft het gros van de zzp’ers geen behoefte aan goodwill. “Het is onderdeel van goed ondernemerschap om ook voor later je zaakjes op orde te hebben. De mate waarin je dingen zelfstandig regelt, zegt veel over je ondernemerscompetenties.” Dit was voor Oerlemans en Van der Lecq de reden om oplossingen te zoeken in de richting van een vrijwillige deelname: “En als er een pensioenfonds komt, zul je zien dat veel zzp’ers het wel erg prettig vinden dat ze in een regeling kunnen meedoen.”

Masselink en Helmers ontkennen dat niet: “Maar de argwaan om alles in één fonds te stoppen is groot. De zzp’er kenmerkt zich door van alle kanten flexibel te willen zijn. Ook al lijkt de derdepijler duur, de zzp’er zal zijn opties willen spreiden. Wij roepen de overheid daarom op om de pensioenopbouw voor iedereen op dezelfde manier fiscaal te faciliteren.”

‘Flexibeler tijdens de crisis’

Volgens Fieke van der Lecq, hoogleraar pensioenmarkten aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam, heeft het zzppensioen nog heel wat voeten in de aarde. “Maar het onderwerp is politiek ‘hot’ en onvermijdelijk. In de kredietcrisis is de zzp’er enorm belangrijk gebleken, want die kan veel flexibeler meebewegen met de markt. De reikwijdte van de zelfstandige ondernemer is daarmee scherper in beeld gekomen, en dat bracht tevens het gebrek aan sociale basisvoorzieningen inclusief de pensioenvoorziening naar de voorgrond. De blinde vlek in ons sociale stelsel is zichtbaar geworden. De overheid kan niet ontkennen dat een grote groep is aangewezen op enkel een AOW als ze niet ingrijpt, en dat kan een negatieve impact op de economie betekenen. Het woord is aan de politiek. En aan de organisaties van zzp’ers die hier in mijn optiek best een zwieper aan mogen geven.”

Printbare versie
Stuur deze artikel naar een vriend.