— Illustratie door Phil Wrigglesworth

Het huidige financiële klimaat dwingt pensioenfondsen om na te denken over de toekomst.
Anke Claassen vraagt zich af of ook de pensioendienstverleners openstaan voor zelfreflectie

‘We hebben niets verkeerd gedaan. Waarom is het dan toch zo fout gegaan?’ Met deze cynische woorden gaf Peter Borgdorff (directeur Pensioenfonds Zorg en Welzijn) de pensioenuitvoerders een steek onder water, tijdens de tweede European Investment Summit van de Financial Times in Amsterdam. Hij vindt dat het niet alleen aan pensioenfondsen is om zichzelf een spiegel voor te houden in de huidige herstelfase.

De pensioenfondsdirecteur verbaast zich er openlijk over dat het bij de pensioenaanbieders muisstil blijft, ondanks dat het vertrouwen in de financiële sector nog nooit zo laag is geweest; financiële instellingen wereldwijd krijgen het verwijt dat ze de piloten die het vliegtuig hebben laten crashen, nu weer in de cockpit hebben gezet. Een beetje meer bescheidenheid is daarom op zijn plaats, vindt Borgdorff. “Wat ik graag niet meer wil horen is de overtuiging: ‘We zijn zo goed’. Ik stoor me aan die houding. Ze zeggen: ‘Als je ons aan het werk zet, dan hoef je je verder geen zorgen te maken.’ Maar ook voor vermogensbeheerders geldt dat er risico’s aan het systeem zitten en ook zij kunnen niet loskomen van de markt. Zij hebben de problemen eveneens niet kunnen overzien. Vertel dat dan gewoon.”

Wellicht een terechte opmerking, nu uit onderzoek van adviesbureau Avida International blijkt dat maar een kwart van de 25 integrale dienstverleners in de Nederlandse pensioensector op het verwachte niveau weet te presteren. Daarnaast ziet de adviseur nog te weinig beweging in de markt om zaken die beter kunnen, structureel anders vorm te geven. “Wij zijn geschrokken van de geringe mate waarin wordt nagedacht over wat er in het recente verleden allemaal is misgegaan,” zegt directeur van Avida Paul Boerboom. “Bovendien is men na de crisis van 2008 te gemakkelijk teruggevallen in het oude gedrag.”

Volgens de consultant wordt het tijd dat de sector nadenkt over de dienstverlening van de toekomst. Die zou, vindt Boerboom, nog meer moeten worden toegespitst op het belang van de klant. Hij liet op de 25 deelnemers die aan het onderzoek meewerkten een modelportefeuille los. De partijen moesten er een totaalprijskaartje aan hangen. Het onderzoek bestond volgens Boerboom uit ‘simpele vragen waarvan je mag verwachten dat het in de pensioensector gewoon goed zit’. “Zaken als transparantie ten aanzien van het beloningsbeleid, de beheerkosten en klantreferenties kwamen aan bod. Het topsegment van de markt kwam met een goed verhaal. Bij de rest viel dat vies tegen. Die presenteerden bijvoorbeeld feestructuren die je kunt loslaten op een US equity portefeuille, maar niet op een integraal mandaat. Ook kwamen sommige met klantreferenties die niet relevant waren voor de gestelde vragen. Dit laatste is eigenlijk gewoon liegen.”

Bernard Walschots, Chief Investment Officer (CIO) van het Rabobank Pensioenfonds hoort ook overwegend positieve geluiden uit de dienstverleningsindustrie. Prachtig, als die beloftes tenminste kunnen worden verzilverd, vindt Walschots. “Door het jaar heen komen hier veel asset managers over de vloer. Die gunnen mij allemaal een blik in hun doos met schoenveters. Dan valt mij op dat er wel heel veel asset managers zijn en dat ze allemaal ongeveer dezelfde doos met veters hebben. Als ik de folders mag geloven, verslaan ze allemaal de benchmark. Onzin natuurlijk, want dat zij lang niet allemaal hun beloftes waar kunnen maken, staat als een paal boven water.”

Walschots plaatst vraagtekens bij het huidige verdienmodel van deze specialistische asset managers. “Deze aanbieders beheersen een kunstje, bijvoorbeeld het selecteren van aandelen die beter renderen dan de markt. Gegeven de operationele kosten die ze maken, is het aantrekkelijk om dat product aan zoveel mogelijk klanten te slijten. Het verdienmodel vindt dus niet zijn startpunt in de behoefte van de klant, maar in het product van de aanbieder.”

“Deze analyse klopt in het geval van het meest eenvoudige specialistische mandaat waarbij de manager een vaste fee krijgt voor bijvoorbeeld het runnen van een aandelenportefeuille”, reageert Leen Meijaard, managing director bij de Angelsaksische vermogensbeheerder BlackRock. “Daarin zitten inderdaad niet veel incentives om de belangen van de klant en die van de manager gelijk te laten lopen.” Maar volgens de vermogensbeheerder is de afgelopen jaren de feestructuur die aan klanten in rekening wordt gebracht, in toenemende mate performance gerelateerd. “Bij fiduciaire mandaten is dat vaak een mix van vaste en performance related fees, afhankelijk van wat de klant wil.”

Volgens de Nederlandse vermogensbeheerder TKP Pensioen gaat een combinatie van een vaste en een performance related feestructuur in de toekomst niet ver genoeg. TKP is momenteel hierover in gesprek met klanten. “Wij onderzoeken hoe het verdienmodel nog beter op de klant kan worden afgestemd”, vertelt Roelie van Wijk, directeur beleggingen bij de Groningse partij. Er moet volgens Van Wijk een mechanisme komen waarbij de vermogensbeheerder enkel iets ontvangt als het totale pakket per assetcategorie een positief saldo laat zien. TKP ontvangt pas iets op het moment dat de door hen geselecteerde externe managers binnen een fonds het beter doen dan de benchmark. “Dit geldt vanzelfsprekend ook voor de externe manager zelf omdat de fee gebaseerd is op de performance, legt Van Wijk uit. “Bovendien moet hij elke periode van underperformance eerst goedmaken alvorens er voor beide partijen weer wat verdiend kan worden.”

Maar vermogensbeheerders maken vaak gebruik van verschillende externe managers met ieder een eigen specialisatie. Het kan daarom voorkomen dat de ene manager een mooie outperformance weet te genereren, terwijl de andere het slechter doet dan de markt. Dit heeft gevolgen voor het eindresultaat, weet Van Wijk. “De klant kan per saldo per assetcategorie in de min uitkomen, terwijl wij in de onderliggende thema- of regiofondsen toch nog een performance fee krijgen. Dat kan niet de bedoeling zijn en daarom willen wij daarvan af.”

Sociaal-maatschappelijk motief

Volgens Boerboom is het dan ook niet alleen in het belang van pensioenfondsen dat vermogensbeheerders naar dit soort oplossingen zoeken. Hij stelt dat financiële dienstverleners zich moeten realiseren dat de tijden zijn veranderd. Pensioenfondsen hebben in de huidige tijd iets uit te leggen aan de deelnemer en daarin past het toestaan van hoge bonussen absoluut niet. Hij pleit daarom voor een meer holistische benadering waarin het sociaal-maatschappelijk motief van pensioenfondsen centraal staat. “Op de lange termijn heb je er als aanbieder commercieel belang bij om niet te overdrijven. Communicatie is in de pensioensector heel belangrijk geworden; een fonds moet zich voor gemaakte keuzes verantwoorden bij zijn deelnemers. Die pikken het echt niet langer dat asset managers zich blind staren op hun bonus in plaats van op het belang van de klant. Partijen die dit wel blijven doen, zullen op termijn gewoon hun license to operate verliezen”.

Ook emeritus hoogleraar staathuishoudkunde, publicist en columnist Arnold Heertje onderschrijft dat de financiële sector het overzicht is kwijtgeraakt. Deze fragmentatie is volgens de bekende econoom een van de oorzaken van de huidige problematiek in de financiële wereld. Hij stelt dat de professionalisering van de financiële sector ertoe heeft geleid dat mensen in organisaties zich bezighouden met beperkte maar heel specialistische gebieden. “Op hun eigen terrein zijn zij in staat om voortdurend te kunnen zeggen: ‘Ik volg de procedures en ik doe wat ik moet doen. Ik heb dus niets verkeerd gedaan. Is er toch iets mis gegaan, dan ligt dat aan mijn buurman of buurvrouw’. Dit lokt een probleem uit van overzicht, van niet meer in staat zijn om over de keten heen te kijken. Die vraagstelling is in veel bedrijven verdwenen.”

Syntrus Achmea zegt wel lessen te trekken uit de crisis. Om die reden heeft de vermogensbeheerder de verantwoordelijkheden in eigen huis onafhankelijker van elkaar gepositioneerd, vertelt directievoorzitter Hans Snijders. “We hebben in onze raad van advies, waarin pensioenfondsen zijn vertegenwoordigd, gekeken hoe we de verantwoordelijkheden in eigen huis voor fiduciair management versus vermogensbeheer nadrukkelijker van elkaar konden scheiden. Dit heeft tot een organisatorische wijziging in het bedrijf geleid waardoor de fiduciaire adviestak en het vermogensbeheer twee aparte bedrijfsonderdelen geworden zijn die onafhankelijk van elkaar werken. Daarnaast heeft risicomanagement in onze adviesrol en in de uitvoering van de mandaten een veel steviger positie ingenomen.”

Meijaard van BlackRock denkt dat de kredietcrisis menig vermogensbeheerder al heeft wakker geschud en ziet dat veel partijen hun aanpak wat betreft transparantie, risicomanagement, rapportage en de bonuscultuur aan het veranderen zijn. “Veel vermogensbeheerders maken deel uit van een bredere investment bank. Hervormingen die daar plaatsvinden, hebben inmiddels ook de meeste asset managers bereikt.” Dit neemt niet weg dat je nooit klaar bent met het verbeteren van je governance, stelt Meijaard. “Bij ons heeft het recente verleden ertoe geleid dat wij de rapportages aan onze klanten over hun portefeuilles hebben uitgebreid.”

Ook Van Wijk ziet dat het belang van het totaalplaatje door de crisis nog meer is blootgelegd. Dit heeft volgens de CIO tot gevolg dat een integrale aanbieder nog meer oog moet hebben voor de andere kant van de balans, zoals bijvoorbeeld de gevolgen van de rentetermijnstructuur of de stijgende levensverwachting op de verplichtingen. “Dit soort zaken heeft veel meer invloed dan dat kleine stukje alfa dat je in de portefeuille hebt. De laatste jaren lag de focus wellicht te veel op dit laatste. Wat dat betreft steek ik de hand in eigen boezem. Ik hoop dat andere partijen dat ook doen.”

Pensioenfondsen aan zet

Om de financiële sector werkelijk in beweging te krijgen, moeten pensioenfondsen zich volgens Boerboom minder afhankelijk van hun aanbieders opstellen. Hij vindt dat veel fondsen te veel op één of twee dominante partijen leunen. “Pensioenfondsen hebben zich de vaak commerciële investment beliefs van deze partijen laten opdringen zonder zich af te vragen of de aangeboden producten ook passen binnen hun eigen beleggingsfilosofie. Het is hun eigen verantwoordelijkheid om duidelijk voor ogen te hebben wat ze wel en wat ze niet willen.”

Boerboom vindt het vreemd dat veel pensioenfonds-bestuurders binnen het eigen bedrijf ook een bestuurlijke functie hebben en daar de touwtjes wel strak in handen weten te houden. “Stel je bent een houtbedrijf, dan zorg je er toch voor dat je ten minste vijf houtleveranciers hebt? Valt er eentje weg, dan stort je bedrijf niet meteen in. Het is toch raar dat deze normale bedrijfsstructuur binnen pensioenfondsen vaak ver te zoeken is? Pensioenfondsbestuurders moeten mondiger worden en duidelijker aangeven wat ze wel en niet willen. Net zoals ze dat ook gewend zijn in het bedrijfsleven.”

Volgens Snijders weten de meeste besturen heel goed hoe ze de juiste langetermijnbeslissingen moeten nemen. “Er zullen ongetwijfeld fondsen zijn die zich gek hebben laten maken, maar de meeste fondsen blijken beducht voor hypes en kritisch op de flitsende producten van bepaalde asset managers.”

Toch vindt Boerboom dat de sector nog te weinig in beweging is om een echte frisse wind door de Nederlandse pensioenwereld te laten waaien. “Het juiste moment om de huidige problematiek aan te pakken is nu. Het is nu eb; alle bootjes liggen dicht bij elkaar. Maak van de nood een deugd en bundel je krachten. Denk nu na over hoe je de pensioenafspraken wilt aanscherpen.”

Pensioenfondsen moeten hiermee niet wachten op de vorming van een nieuw kabinet, vindt de adviseur. “Over twee jaar breekt er weer een periode van hoogtij aan. Het zit in de menselijke natuur om dan de blik weer naar binnen te richten. En is het voor het smeden van de juiste fundamenten alweer ruimschoots te laat.”

Printbare versie
Stuur deze artikel naar een vriend.