Uit onderzoek uitgevoerd door Maarten van Rooij, Clemens Kool en Henriëtte Prast blijkt dat de meeste mensen het liefst hun pensioen portefeuille door een pensioenfonds laten beheren. Wat blijkt, is dat mensen op het gebied van pensioenen weinig risico willen nemen. Wanneer mensen toch liever zelfstandig willen investeren blijkt dat ze aanzienlijk minder zouden investeren in aandelen dan het gemiddelde pensioenfonds doet.

Financiële know how

Van de 2000 ondervraagde personen uit het onderzoek bleek dat maar liefst 64 procent zichzelf niet bekwaam acht om op financieel gebied besluiten te nemen. Terwijl maar een klein percentage van de deelnemers zichzelf wel als bekwaam beschouwt.

Deze grote onwetendheid over financiële kwesties is gerelateerd aan de manier waarop individuele personen hun bekwaamheid op het gebied van pensioenen zien. Hieruit blijkt dan ook dat mensen liever hun pensioenportefeuille door professionele instellingen laten beheren. Zo blijkt ook uit onderzoek, uitgevoerd door Benartzi en Thaler (2002), dat personen geen extra voordelen halen uit het zelf beheren van portefeuilles.

Maar ook vanuit de positie van het individu blijkt dat het verplichte sparen voor de oude dag een belangrijk aspect is. Uit het onderzoek blijkt ook dat maar 12 procent tegen het verplichte sparen voor het pensioen is. Van de 77 procent van de mensen die voor het verplichte sparen voor pensioenen zijn blijkt 60 procent als motivatie te hebben dat ze geen tijd hoeven te spenderen aan het plannen van de oude dag. Eenderde van de mensen die voor het verplichte sparen zijn, zeiden dat ze zonder het verplichte sparen waarschijnlijk niet genoeg zouden sparen voor hun oude dag.

DC en DB

Wat betreft het huidige pensioensysteem in Nederland is de overgrote meerderheid voor het behouden van het systeem zoals het is. Dat wil zeggen dat bijna tweederde van de ondervraagden het defined benefit (DB) systeem willen onderhouden. Niettemin geven de auteurs toe dat de neiging om de status quo te behouden een deel van deze mensen voor het DB systeem doet kiezen.

Ook geven de auteurs toe dat het onderhouden van het DB systeem waarschijnlijk naar hogere premies zal leiden.

Het blijkt dat er een correlatie is tussen leeftijd en de keuze tussen een DB en een defined contribution (DC) systeem. Zo werd geobserveerd dat hoe ouder een persoon is, hoe groter de kans dat deze persoon voor een DB systeem kiest. Ook blijkt dat mannen relatief meer voor het DC systeem kiezen dan vrouwen waaruit volgt dat mannen meer risico-tolerant zijn, aldus de auteurs.

Hoe hoger een persoon zichzelf inschat wat betreft risico-tolerantie, hoe hoger de kans dat hij of zij kiest voor een DC systeem. Hiermee wordt dus een correlatie aangetoond tussen de geobserveerde lage risico-tolerantie en de grotere wil om het DB systeem aan te houden.

Hoe hoger het inkomen hoe groter de kans op een definitieve keuze is, maar hier ziet men geen verschil tussen DC en DB. Dat wil zeggen dat de kans op een keuze tussen de twee vergroot wordt terwijl deze gelijk opgaan. Er is dus geen correlatie gevonden tussen hogere inkomens en bijvoorbeeld het DC systeem.

Hoogte van het pensioen

Van de 1066 ondervraagden wist ongeveer 23 procent geen definitief antwoord te geven op de vraag hoeveel procent van hun laatst verdiende netto inkomen men verwacht wanneer men met pensioen gaat.

Niettemin bleek dat het gemiddelde van diegene die wel antwoord gaven 69 procent van het laatst verdiende netto inkomen te verwachten. Bij de mediaan, daarentegen, verwachtte men maar liefst 80 procent van het laatst verdiende inkomen.

Voor de rest bleek het dat er een sterke correlatie tussen een relatief hoog pensioen en de keuze voor een DB systeem is. Ook het omgekeerde bleek het geval zodat diegene die een relatief laag pensioen inkomen verwachte een sterkere voorkeur voor een DC systeem hebben.

Liever autonomie

Uit het onderzoek blijkt ook dat wanneer iemand pretendeert financiële expertise te hebben dat hij of zij liever beschikt over een investeringsautonomie.

42 procent van de mensen zegt dat, indien ze meer financieel onderwijs zouden ontvangen, ze dan wel de autonomie over de portefeuille willen hebben. Een andere 42 procent geeft aan dat zij zelfs met een extra financiële expertise nog steeds niet de verantwoordelijkheid van investeringsautonomie willen hebben. Dit hangt er echter vanaf aan welk pensioensysteem het individu de voorkeur geeft. Bijvoorbeeld, tweederde van de mensen die een DC systeem willen, zouden graag de controle over hun portefeuille hebben, als ze de mogelijkheid krijgen om hun financiële kennis te vergroten.

Daarentegen is het interessant, volgens de auteurs, om te zien dat mensen die voor een DB systeem kiezen liever geen autonomie hebben over hun portefeuille, zelfs als ze hun financiële kennis kunnen vergroten.

Als de financiële expertise en de risico-tolerantie constant worden gehouden, blijkt dat een hogere opleiding leidt naar meer keuzes voor een pensioenfondsbestuurde portefeuille. Daarbij bleek ook dat het hoger opgeleide individu eerder deze keuze, maakt omdat het te veel tijd zou kosten om zelf de investeringskeuzes te maken.

Gaan pensioenfondsen te ver?

De vraag hoeveel procent van de portefeuille men zou toewijzen aan aandelen wanneer er beleggingsautonomie is, gaf een resultaat dat ver van de beleggingscombinatie van pensioenfondsen ligt. Dit verschil in het percentage van de portefeuille in aandelen.

De ondervraagden kwamen met een mediaan van 30 procent in aandelen, maar ook met een gemiddelde rond die voorkeur (30.3 procent). Opmerkelijk is, volgens de auteurs, dat diegenen die eerder een sterke voorkeur aan een DC systeem gaven, ook relatief meer aandelen willen houden.

Als men kijkt naar het aandelen percentage bij PGGM en Shell pensioenfondsen ziet men dat ze respectievelijk 49.4 procent en 69.6 procent aangeven (kwartaal berichten begin 2005 uitgegeven door de fondsen zelf). Het blijkt dus dat deze portefeuillemix niet is zoals individuen dat zouden kiezen. Een potentieel gevolg van de mogelijke beleggingsautonomie zou dus enorme consequenties kunnen hebben voor de economie in het algemeen. Dit is zo omdat, naar aanleiding van de conclusies gemaakt in de studie, er met de invoering van deze beleggingsautonomie een verschuiving verwacht mag worden, weg van de aandelen.

Aan de andere kant ziet men bij een bedrijfstakpensioenfonds zoals Metalektro dat het bescheiden percentage van 32 procent in aandelen meer overeenkomt met wat het individu zou kiezen.

Waar hangt de portefeuillestructuur vanaf?

Leeftijd blijkt een belangrijke factor in de samenstelling van de beleggingsportefeuille. Daarentegen speelt leeftijd een veel kleinere rol wanneer het gaat om de verandering van de portefeuille.

Ook de individuele financiële positie speelt een belangrijke rol in de samenstelling van de portefeuillestructuur. Ongeveer de helft van de ondervraagden zou een verandering in de portefeuillestructuur overwegen wanneer de persoonlijk financiële positie verandert.

Maar het meest opvallend is dat de beleggingsstructuur het meest wordt beïnvloed door algemene economische factoren. Dit gegeven blijkt echter gerelateerd aan de financiële expertise en de inkomenspositie van het individu te zijn. Hieruit kan men concluderen dat financiële expertise in correlatie staat met een geloof in de informatiestroom van economische gegevens.

Implicaties

Het blijkt dat mensen liever hun portefeuillecontrole overlaten aan de pensioenfondsen uit onzekerheid en gebrek aan tijd. Zelfs als ze moesten kiezen voor hun eigen portefeuille ziet men een relatiefconservatieve samenstelling.

“De beleidsimplicaties laten zien dat het duidelijk is dat de ondervraagden niet blij zouden zijn met een verandering van DB naar een DC systeem met meer vrijheid van keuze,” aldus het onderzoeksrapport.

Bronnen:

Maarten van Rooij, Clemens Kool en Henriëtte Prast, Risk-return preferences in the pension domain: are people able to choose?, working paper, De Nederlandse Bank web site, December 2004, www.dnb.nl

Shlomo Benartzi en Richard H. Thaler, How much is Investor  Autonomy Worth?, Journal of Finance, August 2002; 57(4), pp. 79-98

Printbare versie