Het overlijden eerder deze maand van Peter Drucker, de wetenschapper die bekend staat als de vader van het moderne management, is een goede gelegenheid om nog eens na te denken over het belang van zijn in 1976 verschenen werk The Unseen Revolution: How Pension Fund Socialism Came to America (opnieuw uitgegeven in 1996 onder de titel The Pension Fund Revolution) en wat het voor Europa betekent.

Zoals Keith Ambachtsheer van KPA Advisory onlangs opmerkte in Toronto op een symposium ter gelegenheid van het afscheid van Jean Frijns als hoofd van de afdeling Vermogensbeheer van ABP, werd veel van wat Drucker naar voren bracht in dit werk destijds terzijde geschoven of beschouwd als niet passend in de gangbare denkbeelden.

Ambachtsheer wees er verder op dat zaken die te maken hebben met vergrijzing en lange levensduur, alsmede de rol en verantwoordelijkheden van pensioenfondsen als langetermijnbeleggers, al geruime tijd de aandacht krijgen in de algemene pers en de gespecialiseerde media - precies zoals door Drucker voorspeld werd.

In de visie van Drucker – en dat was in die tijd een controversieel idee – zouden de Amerikaanse werknemers indirect eigenaar worden van de productiemiddelen doordat hun opgebouwde pensioenvermogen steeds meer belegd zou gaan worden in aandelen.

De opkomst van pensioenfondsen als beleggers op de lange termijn zou een verandering teweegbrengen in de manier waarop het Amerikaanse kapitalisme functioneert. Drucker voorzag een situatie waarin er binnen de Amerikaanse bedrijven niemand ter verantwoording geroepen wordt en hij kwam met een model om dit probleem op te lossen.

Als we kijken naar CalPers, ABP of het Norwegian Petroleum Fund, dan is de opbouw van pensioenfondskapitaal zeker een stimulans geweest voor de ontwikkeling van instellingen met een aanzienlijke hoeveelheid interne deskundigheid.

Deze instellingen hebben ten aanzien van hun beleggingen het voordeel van een langetermijnperspectief, in een wereld waar sommige commercieel opererende portefeuillebeheerders meer geïnteresseerd zijn in de beleggingsrendementen van het komende kwartaal.

Het is bekend welke activiteiten de grootste beleggers ter wereld ontplooien op het gebied van corporate governance bijvoorbeeld. Herhaaldelijk zien we dat pensioenfondsen zich mengen in de dialoog rond ondernemingsgedrag, zoals in de recente kwestie met de bewezen oliereserves van Shell of meer in het algemeen in verband met de beloning van directeuren, en dit krijgt veel aandacht in de media.

De bedoeling van het Enhanced Analytics Initiative in het VK is om effectenmakelaars ertoe te bewegen de horizon van hun research te verbreden.

De groei van de beleggingen in alternatieve categorieën en het streven naar geografische diversificatie, alsmede de voortgaande verschuiving in de richting van vastrentende waarden in lijn met de vergrijzende bevolking in de ontwikkelde wereld, hebben echter tot gevolg dat de vermogensbasis van pensioenfondsen breder wordt, terwijl de vijver voor belegging in aandelen afneemt, kleiner en ondieper wordt.

Het is zeker waar dat het belang dat Britse pensioenfondsen hebben in naamloze vennootschappen in het VK aanzienlijk kleiner is dan een paar jaar geleden als gevolg van het beleggen van assets in het buitenland en de verschuiving in de richting van beleggingsinstrumenten met een kortere tijdshorizon, zoals hedgefondsen.

De geleidelijke teloorgang van traditionele defined-benefitstelsels en de opkomst van defined-contributionsystemen zoals 401(k)-accounts dragen ook bij aan versnippering van het eigendom van pensioenvermogens. De verantwoordelijkheid voor ‘verantwoord beheer’ komt hierdoor steeds meer op de schouders van fondsbeheerders te liggen. Dit legt een grotere druk op fondsbeheerders om in de hoedanigheid van vruchtgebruiker hun verantwoordelijkheden als aandeelhouders met kiesrecht te vervullen.

Als we nu, bijna 30 jaar na de verschijningsdatum, het werk van Drucker nog eens doornemen, wordt duidelijk dat de meeste Europese landen er nog lang niet aan toe zijn om de vruchten van de‘pensioenwereldrevolutie’ te plukken en dat de totstandkoming van goede interne bestuurssystemen tot nu tot beperkt is gebleven tot een groepje van bekende namen. Buiten Nederland zien we goed ontwikkelde pensioensystemen alleen maar in landen als Zwitserland en het VK.

Als we verder kijken kunnen we constateren dat de pensioenfondsen van Europa met een totale Stoxx 600 marktkapitalisatie van 2,8 triljoen euro zelfs niet in de buurt komen van het collectieve gewicht van hun tegenhangers in de USA of het VK.

Het zou in ieder geval om te beginnen een prachtige uitdaging zijn om er echt werk van te maken om het bijvoorbeeld in Duitsland gebruikelijke omslagstelsel te vervangen door een pensioenvoorziening op basis van kapitaaldekking.

Maar gezien de rellen in Frankrijk en de politieke lethargie in Duitsland mogen we uitgaan van de veronderstelling dat hervorming van het pensioenstelsel nergens hoog op de agenda staat. Het ziet ernaar uit dat het nog wel even zal duren voordat de visie van Drucker werkelijkheid wordt in de meeste Europese landen.

Printbare versie