Recente berichtgeving over ongure islamitische beleggingsfondsen die een spoor van gedupeerden achterlaten, bezorgen ‘halal’ beleggen een slechte naam – nog voordat deze assetklasse enige naam heeft. Toch is islamitisch beleggen voor pensioenfondsen een nichemarkt om in de gaten te houden, ontdekt Maaike Veen.

Oliedollars als brandstof voor de markt

In de Golfstaten stromen de oliedollars binnen. De aanhoudend hoge olieprijs zorgt voor de duizelingwekkende groei van de markt voor ‘islamitische’ financiële dienstverlening en een stijgende vraag naar geavanceerde financiële kapitaalmarktinstrumenten die in overeenstemming zijn met de wetten van de Koran. De aanslagen op het World Trade Center in New York hebben bovendien geleid tot een toenemend zelfbewustzijn onder religieuze moslims. Veel beleggers uit de Golfstaten trokken hun investeringen terug uit Amerika, zegt Samer Hijazi, gespecialiseerd in islamitisch bankieren bij KMPG.

Honderden miljarden aan moslimgeld zoeken een goed halal heenkomen. Met een jaarlijks groeipercentage van 10% tot 15% is dit de snelst groeiende markt binnen de financiële sector, aldus Samer. Iets meer dan dertig jaar geleden werden de eerste islamitische banken opgericht, maar nu hebben ook Westerse banken en investeerders de moslimmiljarden ontdekt. Veel Westerse zakenbanken in de Londense City hebben speciale teams voor islamitisch bankieren die steeds inventievere kapitaalmarktfinancieringen bedenken, waarvan het rendement kan concurreren met traditionele financieringsinstrumenten. Als het aan de Britse minister voor Financiën Gordon Brown ligt, gaat Londen de concurrentie aan met financiële centra in de Golf als Dubai, Bahrein, Doha en met Maleisië om het internationale platform te worden voor islamitisch bankieren.

Winst zonder rente

Binnen de islam is het verboden rente (riba, in het arabisch) te berekenen, terwijl dat juist de hoeksteen is van alle financiële transacties in de Westerse wereld. Het genereren van geld met geld wordt als zondig beschouwd. Er zijn moslimgeleerden die zeggen dat de Koran slechts het heffen van woekerrentes verbiedt, maar dit is een minderheidsstandpunt. Moslimlanden verbieden in het algemeen banken om rente te berekenen.

Banken lenen geen geld aan ondernemingen, maar investeren vaak als een venture capitalist die deelt in de winsten en verliezen, zegt Samer. Het delen van risiso’s en rendementen tussen geldgever en –nemer is binnen de islam één van de leidende principes.

Een gebruikelijke manier om rente te omzeilen staat bekend als murabaha of ijara, te vergelijken met kopen op afbetaling respectievelijk sale-and-lease-back. De bank koopt het kapitaalgoed –huis, auto, machine etc- voor de klant om het vervolgens tegen een winst terug te verkopen. De klant betaalt in termijnen terug. Bij ijara least de klant het product, waarbij hij recht heeft om het aan het eind van de leasetermijn te kopen.

Speculatie is verboden. Evenals investeringen in ‘zondige’ activiteiten zoals casino’s, de tabaksindustrie, brouwerijen, pornogafische bedrijven of de wapenindustrie.

Van retail naar obligatiemarkt: stapje voor stapje

Beperkte de markt zich tot voor kort tot de islamitische retailklant in moslimlanden, nu wordt hard gebouwd aan een internationale kapitaalmarkt voor islamitische obligaties (sukuk) en derivaten. Bij een sukuk wordt het rendement bepaald door de winst van de onderliggende onderneming, in plaats van de jaarlijkse vaste rentevergoeding over het belegde vermogen. Sukuk is nog een redelijk nieuw financieel product. Tot december 2006 hebben er nog maar 71 internationale uitgiften plaatsgevonden.

“De totale markt voor islamitische obligaties is vijftig miljard dollar”, zegt Stella Cox, managing director Islamic Finance van Dawnay, Day Global Investment Limited in Londen, “terwijl daarvan maar 22 miljard beschikbaar is voor internationale beleggers. Dat is helemaal niets vergeleken met de conventionele obligatiemarkt.” De markt is nog steeds zwaar onderontwikkeld en zelfs in islamitische landen vormt Islamic Finance slechts een klein deel van de financiële sector. Daarom biedt ‘islamic finance’ nog geen alternatieve investeringsmogelijkheid voor pensioenfondsen en assetmanagers, hoewel deze investeringen een premie bieden ten opzichte van ‘normale’ obligaties.

Er zijn weinig emissies en de stukken zijn bijna niet verhandelbaar. De meeste beleggers zijn islamitische financiële instellingen die naar alternatieven zoeken om hun liquiditeit te managen. Zij beleggen en houden hun stukken vast. De meeste sukuks zijn ook ‘floating rate notes’, ofwel obligaties met een variabele rente, en dat schrikt langetermijnbeleggers af, weet Cox. De meeste sukuks zijn staatsobligaties of worden door banken uitgegeven en die kiezen voor een ‘floating rate’. Pas als meer bedrijven sukuks gaan uitgeven met vaste rentepercentages wordt de markt interessanter voor langetermijnbeleggers.

Steeds grotere emissies

Maar, zo signaleert Cox, er komen grotere uitgiftes op de markt. De Duitse deelstaat Saxen-Anhalt gaf vorig jaar een honderd miljoen euro obligatie (sukuk) uit, terwijl een 3,5 miljard dollar sukuk van Dubai Ports meer dan drie keer was overschreven. Meer dan de helft van deze investeerders was niet-moslim.

In november vorig jaar gaf Abu Dhabi Islamic Bank een sukuk uit van achthonderd miljard dollar met een single A-rating, een looptijd van vijf jaar en een rente van veertig basispunten boven Libor. Dankzij de grote belangstelling werd de obligatie met vierhonderd tot vijfhonderd miljoen dollar verhoogd. Een sukuk van 750 miljard dollar voor Dubai Islamic Bank was de eerste internationale islamitische obligatie met een A1-rating. De benchmark issue was geprijsd op 33 basispunten boven Libor. De sukuk staat genoteerd aan de Interactive Financial Exchange (IFX) en de London Stock Exchange. Zulke dubbelgenoteerde sukuks met investment grade trekken ook niet-islamitische beleggers aan, zegt Cox. “Er komen fondsmanagers op af die niet beleggen om hun stukken alleen maar vast te houden. Dat vergroot de markt,” zegt Cox.

De Britse regering, die er alles aan doet om Londen de wereldhoofdstad te maken voor ‘Islamic Finance’, maakt het uitgeven van sukuks nu aantrekkelijker voor ondernemingen. Bedrijven die een sukuk uitgeven, mogen voortaan de couponbetalingen aftrekken van hun winst. Omdat die betalingen gebaseerd zijn op de onderliggende winst van het bedrijf konden die couponbetalingen niet van de winst worden afgetrokken terwijl dat bij de rentebetalingen voor ‘gewone’ obligaties wel gebeurt. Aan die ongelijkheid komt nu dus een einde.

Er zijn inmiddels hedgefondsen die naar sukuks kijken omdat ze een betere yield bieden.

Secondary trading en derivaten

Er komt langzaam leven in de ‘secondary market’ voor sukuks in Londen. In januari waren er bijna duizend transacties met een volume van ongeveer twee miljard dollar door aan- en verkoop van hedgefondsen andere investeerders die een grote portie hadden opgekocht van de 3,52 miljard dollar sukuk uitgegeven door de in Dubai gevestigde onroerend goedontwikkelaar Nakheel Group.

“Secondary trading in sukuks staat nog steeds in de kinderschoenen,” zei John Weguelin, hoofd van de European Islamic Investment Bank in de Financial Times. “Maar de markt voor bedrijfsobligaties in het Verenigd Koninkrijk en Europa is in de jaren zeventig ook klein begonnen. Nu zijn de marktvolumes enorm. Waarom zou de markt voor sukuks niet een zelfde trend volgen?”

Voor de ontwikkeling van een efficiënte islamitische financiële markt is het essentieel dat er ook gehandeld kan worden in islamitische derivaten. Derivaten liggen bij de islamitische schriftgeleerden moeilijk omdat het volgens de Koran verboden is om zaken te verkopen die je niet bezit. Zonder de mogelijkheid om risico’s met derivaten af te dekken, kunnen islamitische financiële instrumenten echter nooit concurreren met conventionele producten. De internationale belangenvereniging voor derivatenhandelaren Isda en International Islamic Financial Market, de wereldwijde koepelorganisatie voor islamitische bankproducten, hebben daarom de handen ineengeslagen om een standaardcontract te ontwikkelen voor derivaten die voldoen aan de wetten van de Koran.

Om de markt verder te ontwikkelen bestaat er steeds meer aandacht voor het opleiden van deskundige bankiers in Islamic Finance. Er zijn vier verschillende interpretaties (scholen) van de moslimwetten. Hoewel er veel overlap is, komt het voor dat bepaalde transacties die in Maleisië acceptabel zijn, in de golfstaten niet kunnen. Om tot een zekere standaardisatie te komen en het vertrouwen van investeerders en consumenten in de snelgroeiende sector te vergroten, heeft de Centrale Bank van Libanon samen met het gerenommeerde Securities & Investment Institute in Londen nu een speciale opleiding opgezet voor islamitisch bankieren en verzekeren. De Cass Business School, onderdeel van City University in Londen, begint dit jaar in september met een MBA cursus met een focus op ‘Islamic Finance’.

Voor institutionele beleggers biedt de halal-markt momenteel nog nauwelijks interessante mogelijkheden. Maar de tijd dat schamper werd gesproken over ‘beleggen met een hoofddoekje’ lijkt definitief voorbij. Gezien het tragische ‘succes’ van malafide islamitische beleggingsfondsen in Nederland, zou men vele deelnemers wellicht een plezier doen met bonafide islamitische investeringen. In de toekomst biedt halal beleggen wellicht aantrekkelijke alternatieve investeringsmogelijkheden voor pensioenfondsen.

ISLAMITISCHE MARKT IN CIJFERS: HET BEGINT BIJ RETAIL

Er zijn wereldwijd 250 islamitische beleggingsfondsen met een geïnvesteerd vermogen van 300 miljard dollar volgens conservatieve schattingen van kredietbeoordelaar Moody’s. Er zijn 300 islamitische financiële instellingen, die 250 miljard dollar beheren. En dan hebben de speciale islamitische divisies van Westerse bankkantoren nog eens 200 miljard dollar in beheerd vermogen. Er staat wereldwijd voor 54 miljard dollar aan islamitische obligaties uit, volgens cijfers van IFIS. Daarvan is slechts 21 miljard beschikbaar voor internationale investeerders. Zo’n 61% van het totaal zijn obligaties in Maleisië, de grootste markt voor islamitisch bankieren, die zich beperken tot binnenlandse beleggers. In de Golfstaten groeit de markt voor sukuks sinds 2001 gemiddeld jaarlijks met 45%, aldus Moody’s.

Britse banken hebben ook de thuismarkt van meer dan 1,6 miljoen moslims ontdekt, gestimuleerd door tal van belasting- en wetswijzigingen om islamitische financiële producten te faciliteren. De consumentenbanken van HSBC, Barclays, en Lloyds TSB hebben de laatste jaren aparte divisies opgericht voor ‘halal’ rekeningen-courant, hypotheken en verzekeringen. In de afgelopen drie jaar is de markt voor moslimhypotheken in het Verenigd Koninkrijk gegroeid tot meer dan 750 miljoen euro. Volgens schattingen zal de markt met bijna vijftig procent per jaar groeien tot 2,1 miljard euro in 2009.

Nederland telt bijna een miljoen moslims, maar islamitisch bankieren voor de retailmarkt is hier nog niet van de grond gekomen, laat staan dat er institutioneel kan worden belegd. De Nederlandse regering voelde er tot op heden niets voor om de wetgeving zo aan te passen dat voor de fiscus de betalingen voor moslimhypotheken net als rente van de belasting mogen worden afgetrokken. De Bilaa-Riba (letterlijk: zonder rente) Islamic Finance BV in Leiden heeft de Belastingdienst gevraagd of die de aftrek van de kosten van de halal-hypotheek zal accepteren.

Nederlandse banken volgen de ontwikkelingen, maar hebben het islamitisch bankieren tot op heden links laten liggen. Sommige filialen van de Rabobank bieden inmiddels wel islamitische spaarders aan om de rente op hun spaartegoeden niet uit te betalen maar over te maken aan een goed doel.

Printbare versie