— Bob Pozen, ‘the prudent man’

Bob Pozen, adviseur van de regering-Bush op het gebied van pensioenhervorming, gelooft heilig in oplossingen voor de internationale pensioenproblematiek. Mariska van der Westen in gesprek met een realistische optimist: “Die hervormingen komen er. Als het vandaag niet is, dan is het morgen.”

Prudente man in actie

Robert Pozen kent de institutionele beleggingswereld als zijn broekzak. Hij stond veertien jaar lang aan het hoofd van beleggingsgigant Fidelity Investment Management voordat hij in 2004 aantrad bij MFS Investment Management, in een periode dat MFS en de gehele beleggingsindustrie werden geteisterd door corruptieschandalen. Zijn talent om schoon schip te maken – en te houden – leverde hem in Amerika de bijnaam ‘prudent man’ op.

Sinds het begin van het millennium is hij nauw betrokken bij initiatieven om het pensioenstelsel van de Verenigde Staten vlot te trekken. Als adviseur van de regering-Bush buigt hij zich over zowel het eerste pijler pensioen als over de kwakkelende tweede pijler.

Pozen: “De eerste pijler van het Amerikaanse pensioenstelsel heeft over 75 jaar bekeken een begrotingstekort van bijna vier miljard dollar. Als lid van een niet-partijdige adviescommissie heb ik een plan opgesteld om dat tekort met drie kwart terug te dringen tot 1,2 miljard dollar.”

Zijn voorstel, getiteld ‘progressieve indexatie’, wil de rechten van de lage inkomensgroepen mee laten groeien met de loonontwikkeling, terwijl de hogere inkomens alleen prijsindexatie krijgen doorberekend. Midden-inkomens krijgen een combinatie-indexering.

“Minister van Financiën Henry Paulson voert nu in alle stilte gesprekken met zowel Democraten als Republikijnen om te zien of dit voorstel een wettelijk beslag kan kijgen,” zegt Pozen. “Ik denk dat er een kans van één op tien bestaat dat dit in de komende drie tot vier maanden gaat lukken. Als het binnen die tijd niet rond komt, dan is het voorstel voorlopig van de baan. Want tegen die tijd begint de verkiezingsperiode.”

Een kans van één op tien is niet echt rooskleurig, maar Pozen kan daar niet mee zitten. “Als er deze keer geen akkoord wordt bereikt, dan komt het voorstel in 2010 wel weer op de agenda. Tegen die tijd lopen alle belastingkortingen van president Bush af. Dan ligt alles op tafel.”

Ondanks het dreigende begrotingstekort kan de Amerikaanse eerste pijler zich enig uitstel ook wel veroorloven. “Er is één belangrijk verschil tussen onze situatie en die in Nederland,” zegt Pozen. “Tot de aanslagen op het World Trade Center had de VS een zeer liberaal immigratiebeleid. Statistisch gezien ligt het geboortecijfer bij immigranten significant hoger en dat is goed te merken. Van ‘ontgroening’ zoals jullie die in Nederland hebben, is bij ons geen sprake. In de VS houdt de bevolkingsaanwas gelijke tred met de vergrijzing.”

Dit demografische voordeel kan op termijn tot grote verschillen gaan leiden, voorspelt hij. “Halverwege deze eeuw zal de gemiddelde leeftijd in Nederland rond de vijftig liggen, terwijl die in de VS dan 35 is.”

Tweede pijler op de helling

Ook ten aanzien van de tweede pijler ziet Pozen zowel frappante overeenkomsten als grote verschillen. In de VS is het droevig gesteld met de kapitaaldekking van Defined Benefit pensioenregelingen. “De instantie die belast is met het borgen van DB-regelingen, de Pension Benefit Guarantee Corporation, is niet op die taak berekend en heeft inmiddels een gigantisch tekort. Goed gekapitaliseerde pensioenfondsen subsidiëren fondsen met een dekkingstekort en het rechttrekken van hopeloos tekort schietende dekkingsgraden zou tot exorbitante premies leiden,” vertelt Pozen. In plaats van een dure en moeizame sanering van dekkingsgraden, kiest men daarom massaal voor een migratie naar DC. Bestaande DB-regelingen worden bevroren en laten geen nieuwe leden toe; nieuwe pensioenregelingen zij allen op DC-leest geschoeid.

De uitdaging is om tegen die achtergrond toch tot een solide tweede pijler te komen die de beroepsbevolking van een goed pensioen voorziet.

“Dat kan best,” vindt Pozen. “Het vereist alleen wel wat creatief denkwerk.”

Net als in Nederland zijn werkgevers in de VS niet verplicht om een pensioenregeling aan te bieden. Maar waar pensioenregelingen in Nederland het domein zijn van sociale partners, ontbreekt een dergelijke brede sociale partnerschap in Amerika. Bij gebrek aan de alomtegenwoordige sociale partners, zoekt men in de VS naar andere wegen om arbeidsgerelateerde pensioenvorming te bewerkstelligen. Pozen is bij die pogingen nauw betrokken en heeft goede hoop.

“Ik heb afgelopen jaar een voorstel gelanceerd onder de titel ‘connectivity’ dat werkgevers met meer dan twintig werknemers ertoe zou verplichten om zich te verbinden aan een financiële instelling die een vorm van pensioensparen aanbiedt. Werkgevers zouden toegang moeten bieden tot zo’n spaarvorm en het mogelijk moeten maken dat hun werknemers per kwartaal automatisch een deel van hun salaris inleggen. De werkgever hoeft zelf in principe niets bij te dragen, en ook administratieve rompslomp blijft tot een minimum beperkt,” zegt Pozen. “Dat voorstel wordt nu besproken in het Congres.”

Twee andere belangrijke maatregelen die moeten leiden tot een meer solide tweede pijler zijn onlangs al wettelijk ingekaderd: “Tot voor kort moest men zich actief opgeven voor een pensioenspaarvorm, waardoor slechts zestig procent van de werknemers in de tweede pijler werd opgenomen. Sinds vorig jaar is een wetswijziging aangenomen waardoor men automatisch deelnemer wordt, tenzij men dat expliciet weigert. Deelname aan de tweede pijler wordt daarmee opgetrokken tot negentig procent.”

De tweede maatregel betreft de beleggingsstrategie. Tot voor kort gold dat men een keuze moest maken uit een groot aantal beleggingsmixen waarbij men vaak wel meer dan twintig keuzemogelijkheden had. “In de VS is keuzevrijheid troef, en men is daarin een beetje doorgeschoten. Daar komen we nu van terug – teveel keuze werkt verlammend,” zegt Pozen. “Inmiddels weten we dat het beter is om met een stuk of drie standaard assetmixen te werken en dat is nu ook de wettelijk ingebakerde regel.”

Als nu tenslotte ook het ‘connectivity’-voorstel nog zijn beslag krijgt, is de tweede pijler naar Pozen’s idee al met al voldoende goed ingericht om de werkende bevolking van een degelijk aanvullend pensioen te voorzien.

Nederland: creatief DC

Ook in Nederland ziet hij een beweging naar DC. “Maar het interessante is dat men hier Collectief DC heeft bedacht. Dit systeem probeert DB-aspecten te combineren met DC door de gelden collectief te beleggen, waardoor een betere diversificatie en lagere administratiekosten kunnen worden gerealiseerd. Bovendien ben je van het probleem af dat mensen teveel verschillende investeringsmogelijkheden krijgen, want er is gewoon één collectieve beleggingsmix en niet teveel individuele keuzevrijheid. Dit is een van de meest creatieve oplossingen die ik ooit ben tegengekomen.”

Hij kan zich nauwelijks voorstellen dat internationale accountinginstanties – en vooral de Amerikaanse FASB – Collectief DC toch nog op de ondernemingsbalans willen opvoeren. “De onderneming verplicht zich uitsluitend tot een vaste bijdrage. Zelfs als men collectief DC zou beschouwen als een DB-regeling, dan nog zie ik niet in hoe de verplichtingen op de balans ooit meer dan nul kunnen bedragen. ”

Beter af met DC

Pozen vindt de teloorgang van het Defined Benefit-systeem overigens niet iets om te betreuren. “Op de langere termijn blijken deelnemers met een individuele DC-regeling in negentig procent van de gevallen beter af te zijn dan met een traditioneel DB-pensioenfonds. Een DC gaat weliswaar gepaard met hogere kosten, maar een DB-regeling brengt risico’s met zich mee ten aanzien van salaris, baanbehoud en voortbestaan van de sponsor-onderneming. Over een periode van dertig jaar bekeken, blijken die risico’s tot lagere pensioenen te leiden.”

Volgens Pozen is een aantal van die risico’s ook terug te vinden in collectief DC. “De arbeidsmobiliteit neemt toe en men blijft zelden langer dan vijf jaar bij dezelfde werkgever. Wat gebeurt er met de pensioenopbouw als men van baan verandert? Het risico op pensioenbreuk blijft een aandachtspunt.” Naar zijn idee zou Nederland op dat punt kunnen leren van het Australische systeem. “Ook daar is gekozen voor een collectief stelsel, dat in veel opzichten lijkt op de Nederlandse aanpak. Deelname is echter verplicht. En de opbouw is niet afhankelijk van dienstjaren en salaris, maar van de verplichte bijdragen.”

Als het even kan zou een dergelijk systeem moeten worden aangevuld met flexibele uittreding, waardoor de arbeidsparticipatie van ouderen kan worden geoptimaliseerd. “In Nederland wordt druk over dat soort oplossingen nagedacht. Daar kijken wij vanuit de VS met veel belangstelling naar, want op dat punt hebben wij nog niets geregeld.”

De voordelen van hybride systemen zoals collectief DC en het Australische stelsel spreken hem bijzonder aan. “Door de collectieve aanpak kun je de kosten laag houden en de beleggingen goed spreiden. Je overspoelt mensen niet met teveel keuzemogelijkheden en het deelnamepercentage ligt hoog, terwijl de pensioenopbouw toch heel draagbaar blijft en de afhankelijkheid van de onderneming laag is.”

Zou zo’n systeem niets zijn voor de Verenigde Staten? “Amerika is daarvoor iets teveel gehecht aan ‘vrijheid, blijheid’ vermoed ik,” verzucht Pozen. “We moeten eerst maar eens zien dat we het connectivity-voorstel erdoor krijgen.”

Uitvinder van het beleggingsfonds opent deuren in Rotterdam

Bob Pozen is naast hoogleraar aan de Harvard Law School en pensioenadviseur van de Amerikaanse overheid tevens Chairman van MFS Investment Management. MFS beheert ruim 175 miljard dollar wereldwijd en staat bekend als de vermogensbeheerder die in 1924 het beleggingsfonds bedacht. Het bedrijf opende onlangs een kantoor voor de Benelux dat gevestigd is in Rotterdam.

Printbare versie