— Sijb Bartlema, CIO van SAMCo

Terwijl alom wordt getwijfeld aan de allure van Nederland als vestigingsland, worden de beleggingen voor pensioenfondsen van Royal Dutch Shell wereldwijd beheerd vanuit Rijswijk. Mariska van der Westen neemt een kijkje bij Shell Asset Management Co, een Nederlandse vermogensbeheerder van wereldklasse.

Financiële instellingen laken het Nederlandse vestigingsklimaat, er wordt alom gewaarschuwd voor weglekkende beleggingsexpertise en zelfs een dreigende uittocht van pensioenfondsen is volgens sommigen aanstaande. In schril contrast met al dit doemdenken, doekte Shell eind 2005 het vermogensbeheer van zijn Britse pensioenfondsen in de Londense City op en centraliseerde de beleggingsactiviteiten in Rijswijk.

Daar belegde Shell Pensioenfonds Beheer - sinds begin 2006 Shell Asset Management Company BV- SAMCo geheten - al sinds jaar en dag de sterren van de hemel. De Nederlandse vermogensbeheertak was niet georganiseerd rond individuele ster-beleggers ingekapseld in een strakke hiërarchische structuur, maar werkte met horizontaal georganiseerde beleggingsteams. Die aanpak gooide hoge ogen - zowel in termen van beleggingsresultaat als waardering van de concerntop. “Shell was gecharmeerd van wat we hier deden,” zegt Bart van der Steenstraten, sinds 1 juli van dit jaar directeur van de gezamenlijke beleggingsorganisatie.

Hij legt uit dat Shell - volgens het gezegde 's lands wijs, 's lands eer - een grote verscheidenheid aan pensioenregelingen kent. Een aantal landen kent bijvoorbeeld de ook in ons land meer en meer gangbare individuele 'Defined Contribution'-regelingen. Bij veel multinationals heeft een dergelijk vanuit het perspectief van de werkgever risico-vrij individueel DC inmiddels de voorkeur. “Shell's pensioencultuur wordt echter nog altijd overwegend bepaald door collectieve, solidaire pensioenfondsen met een 'Defined Benefit'-regeling. Men beseft dat dergelijke regelingen een uitstekende manier zijn om personeel aan zich te binden en dat bovendien de gemiddelde kosten op termijn zeer goed kunnen concurreren met DC-regelingen. ”

Het zijn tot nog toe met name de grote Shell-pensioenfondsen met een dergelijke collectieve regeling die hun vermogensbeheer onderbrengen bij SAMCo. “Dat is overigens niet verplicht,” zegt Van der Steenstraten. “Het staat besturen uiteraard vrij om een andere vermogensbeheerder te kiezen.” Een meerderheid vervoegt zich echter in Rijswijk. “Binnenkort zullen we waarschijnlijk zelfs rond de negentig procent van het totale vermogen van Shell-pensioenfondsen onder beheer hebben,” aldus Van der Steenstraten.

Open ramen: lekker fris

Sinds de vermogensbeheeractiviteiten zijn geconcentreerd in Rijswijk, heeft SAMCo zijn teamgerichte aanpak verder uitgebouwd en versterkt. “Door met beleggingsteams te werken kunnen we verantwoordelijkheid 'naar beneden drukken',” vertelt Sijb Bartlema, CIO van SAMCo. “Mensen krijgen hier de gelegenheid om zelf beslissingen te nemen en met initiatieven te komen. Door de open teamstructuur krijg je op je ideeën direct feedback, niet alleen van je teamgenoten maar ook van andere teams.” Hij demonstreert dit met een kleine rondleiding - hier zitten de obligaties; daar om de hoek de aandelen, voorbij dat koffiezetapparaat zit het hedgefondsteam. “Het groene kleurtje is niet het enige wat hier fris is,” zegt hij, verwijzend naar de hel-groene kleur van de muren. “We zijn niet zo open dat het tocht. Maar we zijn wel een organisatie met open ramen.” Inderdaad: men loopt zo van de ene tak van sport naar de andere. En het is overal 'binnen zonder kloppen'.

“Als je hier met een goed idee komt, wordt dat niet direct uit je handen genomen. Integendeel. Als iemand uit het aandelenteam bedenkt dat arbitrage tussen twee ondernemingen in dezelfde sector wel eens interessant zou kunnen zijn, kan hij met dat idee direct aan de slag.” De platte structuur biedt voordelen die je in andere organisaties niet snel vindt. “Je draagt met je team zorg voor de uitvoering van je idee en ziet er zelf de resultaten van. Dat is heel bevredigend,” legt Bartlema uit. “Bovendien: Je kunt hier als pas afgestudeerde twintiger zo maar zitten te praten met de CFO van General Motors. Dat is natuurlijk best leuk.”

Korte beslissingslijnen, weinig bureaucratie of hiërarchische poespas, open en directe communicatie: SAMCo trekt deze kernbegrippen ook door in de relatie met pensioenbesturen. “Wij nemen zelf de verantwoordelijkheid voor het adviseren over de juiste assetmix. We hebben daar een paar hele goede strategische mensen voor in huis, en we kunnen het dus prima af zonder externe consultants. We overleggen hierover ook direct met de besturen. Daar zit bij ons geen externe beleggingscommissie tussen,” zegt Bartlema. “Wij communiceren rechtstreeks en transparant met de besturen. Dat schept vertrouwen en zorgt ervoor dat besturen op hun beurt heel direct betrokken zijn bij wat wij doen.”

Geen kuddebeleggers

Daardoor ontstaat een hechte, wendbare organisatie die een eigen koers kan varen. “Als pensioenfondsen zich verlaten op externe adviseurs of een fiduciair manager, zie je soms een soort kuddegedrag ontstaan: Er wordt zodanig belegd dat er geen rampen kunnen plaatsvinden, maar ook de upside wordt grotendeels afgesloten,” zegt Bartlema. Dat leidt tot beleggen zonder kraak of smaak.

SAMCo prefereert een aanpak met visie. Ten aanzien van het renterisico bijvoorbeeld: “We zijn niet geneigd om alle durationgaten dicht te metselen,” zegt Bartlema. “We hebben natuurlijk wel iets van een rentehedge, maar in onze optiek hebben ook aandelen een duration.”

Ook aan de tendens om alfa en bèta te scheiden, laat SAMCo zich weinig gelegen liggen. “We organiseren ons in teams per beleggingscategorie, en niet in alfa- en bèta-afdelingen. Dat hoeft ook niet. Onze opzet is zo ingericht dat beleggers de ruimte hebben om alfabronnen op te sporen en aan te boren.” Door zijn platte, teamgerichte structuur kan SAMCo optimaal inspringen op mogelijkheden in de markt. “Neem bijvoorbeeld exotische bèta - iets wat wij eigenlijk liever strategische alfa noemen,” zegt Bartlema. “Hierbij gaat het er in feite om dat je mogelijkheden kunt benutten op het moment dat ze zich voordoen. Als er op de Oost-Europese obligatiemarkt een beleggingskans opduikt, moet je daar snel bij zijn. Als een externe assetmanager een idee heeft om iets met vastrentende waarden in Roemenië te doen moet hij zijn idee eerst voorleggen aan zijn accountmanager. Die moet dan weer naar het bestuur stappen, en het bestuur moet dit voorstel vervolgens voorleggen aan de beleggingscommissie. Dat duurt te lang. Vermogensbeheerders worden daardoor niet gestimuleerd om met hun ideeën naar voren te komen. Ons mandaat biedt wèl de ruimte aan onze mensen om zelf ergens mee te komen. Dankzij onze structuur kunnen we eerder in zo'n markt zijn dan anderen. Daar profiteren wij van.”

Dat SAMCo hiervan inderdaad kundig profiteert, is niet onopgemerkt voorbijgegaan. “We worden wel eens benaderd door pensioenfondsen buiten de cirkel van Shell, die vragen of we niet ook hun vermogensbeheer willen doen. Dan moeten we 'nee' verkopen,” zegt Van der Steenstraten.

Zijn collega Bartlema vult aan: “We werken exclusief voor de Shell-pensioenfondsen. Groot voordeel hiervan is dat we niet aan werving en marketing hoeven te doen. Wij zijn uitsluitend verantwoording schuldig aan de besturen en aan Shell. Anderzijds, als er helemaal geen sprake zou zijn van marktwerking, loopt het ook niet goed af. Dan eindigt iedereen in een Trabantje.”

Marktwerking is er in ieder geval op het punt van personeelswerving. “We zijn hard gegroeid in de afgelopen tijd, en we groeien nog door. Dit betekent dat we ruimte hebben voor goede beleggers. Dat mag je gerust vermelden in je artikel,” zegt Van der Steenstraten. “We hebben niet alleen open ramen. Ook de deur staat open.”

Bart van der Steenstraten, directeur van SAMCoSAMCo: Het groene kleurtje is niet het enige wat fris is.

Printbare versie