— Kees Koedijk, decaan van de faculteit economie en bedrijfswetenschappen van de universiteit van Tilburg

De kernoorzaak van de financiële crisis is de politiek van goedkoop geld, in combinatie met een massieve introductie van nieuwe financiële produkten, die de afgelopen jaren in de VS is gevoerd . De oplossing? De komende tijd zal de rente laag moeten worden gehouden om geen grote ongelukken te laten gebeuren. Het gevolg wordt met de oorzaak bestreden. Kees Koedijk, decaan van de faculteit economie en bedrijfswetenschappen van de universiteit van Tilburg zet de financiële crisis in perspectief en roept de pensioenfondsen op het hoofd koel te houden. “Het is een wake-up call om meer aan risicomanagement te doen.” Tom Gordijn doet verslag.

Goedkoop geld

“Of de financiële vertrouwenscrisis te voorspellen was?” Kees Koedijk hoeft er niet lang over na te denken. “Nee en ja. Nee omdat zowel het tijdstip waarop hij zich aandiende als de omvang waren niet te voorzien. Ja als je praat over de onderliggende
oorzaak.”

“Aan het begin van de jaren negentig was er sprake van een wereldwijde expansie. De economiëen in Azië expandeerden snel. Die van de VS ook. De wereldhandel groeide als kool en er was nauwelijks inflatie. De VS voerde een actieve politiek van goedkoop geld. Door de lage rentes stegen de aandelenkoersen hard. In de jaren vóór 1990 werkte het mechanisme van de inflatie corrigerend. Als die toenam, lieten de centrale banken de rente stijgen om de geldgroei af te remmen. Waar in Europa meer werd gekoerst op prijsstabiliteit, bleef in de VS het geld goedkoop. Toen aan het begin van de nieuwe eeuw de internetbubbel uiteen spatte, hanteerde de VS met succes agressief
het rentewapen. De crisis toen was snel bezworen. Na de aanslag op het World Trade Center deed zich hetzelfde voor. Amerika moest blijven besteden.”

Risico’s onderschat

“Wat normaliter in het verleden gebeurde, deed zich nu niet voor. Bij een sterke geldgroei neemt de inflatie toe en grijpt de centrale bank in met renteverhogingen. Dat mechanisme werkte dit keer echter niet door de sterke opkomst van Azië. De concurrentie die dat meebracht, maakte prijsstijgingen onmogelijk.”

“In zo’n situatie onstaat de neiging risico’s te onderschatten. Het verpakken van risicovolle hypotheken in nieuwe financiële instrumenten is daarvan een uiting. Door de jarenlange lage rente in de VS dacht men daar dat inflatie niet meer bestond, voorgoed weg was. De consequentie van goedkoop geld is dat er risico’s genomen worden. Er werden financiële constructies opgezet die niet bestand waren tegen een rentestijging. Als er inflatie was opgetreden, zou de VS eerder aan de rem getrokken hebben, maar de illusie bestond dat de inflatie dood was.”

“De gok die de VS met het huidige beleid neemt is dat ze proberen een crisis van het gehele financiële systeem te voorkomen in combinatie met een stimulering van de economie door middel van een lage rente. Het is een Catch 22. Terwijl de oorzaak het goedkope geld was, moet nu de redding komen van een lage rente en dus opnieuw goedkoop geld. De vraag is hoeveel tijd daarvoor is. Met de sterke stijging van de grondprijzen die wij nu zien, is het risico groot dat de inflatie toch de kop gaat opsteken. Maar Bernanke, de voorzitter van de centrale banken, heeft weinig keus. Hij moet redden wat er te redden valt en geen grote ongelukken laten gebeuren.”

Inflatie dreigt

“Er bestaan grote risico’s. Met de oplopende grondstoffenprijzen neemt het risico toe dat de inflatie weer de kop opsteekt. Kijk naar Nederland, waar de lonen weer stijgen, ook dat jaagt de inflatie aan. Als er iets slecht is voor pensioenfondsen dan is het wel inflatie, daartegen zijn ze niet best beschermd."

Pensioenfondsen kunnen het beste ervoor zorgen dat ze de aandelenpositie die uit hun ALM studie voortvloeide zo lang mogelijk vast houden, weet Koedijk. "De correctie op de koersen die in Nederland heeft plaatsgevonden bedroeg ongeveer 20%. Daar moet je niet op overreageren, de verwachting is gerechtvaardigd dat er wel herstel optreedt. Nu aandelen verkopen is het laatste dat ze moeten doen. Men zal er wel rekening mee moeten houden dat inflatie weer onderdeel van het dagelijks leven wordt. De les van de afgelopen tijd is dat het managen van de risico’s meer aandacht moet krijgen.”

Volgens Koedijk is er niets mis met het Nederlandse pensioenstelsel. De versoberingen die vanuit werkgeverskring nu worden voorgesteld, gebeuren naar zijn oordeel omdat er een bedreiging van uitgaat voor de winstgevendheid van de bedrijven. Dat leidde ook tot wijzigingen zoals de overgang van defined benefit systemen naar defined contribution en middelloonregelingen in plaats van eindloon. Om die reden worden ook steeds meer pensioenfondsen los gemaakt van de bedrijven zodat de fluctuaties als gevolg van de beleggingen buiten de balans en de verlies- en winstrekeningen blijven.

Die stappen zullen volgens hem ook tot nieuwe veranderingen moeten leiden, maar dan in de sfeer van de bestuursstructuur. "De pensioenen vormden onderdeel van het cao-overleg en de gevolgen van de besluiten die daar vielen ten aanzien van de lonen hebben ook een sterke impact op de pensioenen. In besturen zitten nu alleen werkgevers- en werknemersvertegenwoordigers. Er zal een grotere betrokkenheid moeten komen van de kant van de deelnemers, zeker wanneer de banden tussen de bedrijven en de pensioenfondsen veel losser worden. Als de werkgevers minder risico’s willen dragen betekent dit dat er bij anderen dus meer risico terecht komt. Die moet je dan ook meer invloed geven.”

Concentratietendens

Voor de nabije toekomst voorziet Koedijk een sterke concentratiegolf bij de pensioenfondsen. “Door de scheiding die wordt aangebracht tussen de fondsen zelf en de uitvoeringsorganisaties verwacht ik dat schaalgrootte een belangrijke rol gaat spelen. Grotere eenheden hebben relatief lagere kosten en zullen beter in staat zijn aan de verwachtingen van de deelnemers te voldoen. Die hebben maar één belang: hun toegezegde pensioen. Ik verwacht dat de 600 fondsen van nu in 2015 in circa 100 zijn opgegaan. Die slag zal leiden tot een verdere professionalisering. Van wezenlijk belang is dat het vertrouwen dat nu in het systeem bestaat overeind blijft en dat de huidige kwaliteit blijft gehandhaafd.

De voorziene professionalisering zal ook leiden tot een beweging waarbij fondsen zich meer richting de financiële industrie gaan ontwikkelen. Bij een grotere omvang kunnen zij ook gaan deelnemen in zaken als venture capital maatschappijen en hedgefondsen.

Koedijk: "En waarom zouden de Nederlandse fondsen ook niet hun unieke kennis en expertise in het buitenland gaan aanbieden? Na de bundeling op nationaal niveau is dat een volgende logische stap.”

Prof. Dr. C.G. (Kees) Koedijk (47) werd in oktober 2007 benoemd tot Decaan van de Economische Faculteit van de Universiteit van Tilburg. Hij begon zijn academische loopbaan in 1984 als docent monetaire economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Na een jaar als senior econoom bij De Nederlandsche Bank vanaf 1990, doceerde hij Financiering en belegging aan de Universiteit van Maastricht. In 1992 werd hij daar hoogleraar, alsmede directeur van het Limburg Institute of Financial Economics (LIFE). Sinds 1999 was hij hoogleraar Financieel management aan de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit. Koedijk won verscheidene prijzen voor zijn onderzoek op het gebied van duurzame ontwikkeling. Hij maakte deel uit van de Raad van Ecomomisch Adviseurs, die het parlement adviseerde over onder meer de pensioenproblematiek maar die zichzelf ophief bij gebrek aan vertrouwen van de Tweede Kamer.

Hij is lid van de Fortis Advisory Board for Corporate Social Responsability en won prijzen in de VS en Zweden voor zijn werk op het gebied van duurzaamheidsonderzoek. Hij heeft vele publicaties op het gebied van pensioenen op zijn naam staan.

Printbare versie