Hoogleraar aan de London School of Economics Willem Buiter bekijkt de kredietcrisis door een academische bril. Hij vertelt Anke Claassen dat de sector zijn verantwoordelijkheid moet nemen. “Een pensioenfonds mag geen goktent worden.”

Een jaar geleden zei u in diverse interviews dat u allerminst somber was over de gevolgen van de financiële crisis. Hoe blikt u daar nu op terug?

“Ik heb de zaken nooit te rooskleurig voorgesteld. De huidige situatie is voor ons, wetenschappers, een laboratorium waarin zowel technisch, economisch als politiek de meest extreme gebeurtenissen elkaar in rap tempo opvolgen. Het zijn omstandigheden die niemand ooit voor mogelijk had gehouden. Geen interessanter tijden voor een economoon dan de huidige situatie. Ik ben een medicus in het midden van een epidemie of een lijkendelver aan het einde van een veldslag. Alhoewel, een beetje minder mag af en toe wel; je begint je langzamerhand af te vragen of we straks nog wel een wereld over hebben. Toch is dat geen reële vrees. Ook aan deze contractie komt een einde, als de heren en dames politici overal ter wereld tenminste niet al te veel miskleunen. We zullen de gevolgen sowieso nog jaren voelen.”

Onlangs publiceerde u samen met een viertal collega’s een reddingsplan voor de Nederlandse economie. Was dat bedoeld om de politici een eind op weg te helpen of om ze op de vingers te tikken?

“De politiek heeft andere spelregels dan de technisch economische analyse. In de politiek zijn vaak een heleboel dingen in eerste instantie niet moge-lijk, terwijl ze wel noodzakelijk zijn. Wij hebben met dit reddingsplan proberen uit te leggen wat er moet gebeuren om met zo min mogelijk schade uit dit dal te kruipen. De discussie tussen politieke partijen over stimuleren of juist saneren is zinloos. Het is de kunst om beide te combineren.

“Je kunt niet alleen zeggen: vandaag de lekkere pap en morgen zullen we wel weer zien. Je moet ook de harde saneringsmaatregelen van de toekomst vastleggen. En dat moet nú gebeuren. Alleen dan is de overheid geloofwaardig. Neem de verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd. Dat is zo ongelofelijk rede-lijk. Zelfs Vadertje Drees zou mensen vandaag de dag in hun oren fluisteren: ‘Jongens en meisjes we leven tien jaar langer dan toen we de AOW invoerden, dit betekent meer betalen, minder ontvangen of langer doorwerken.’ Je hoeft geen Einstein te zijn om dat te bedenken.”

U snapt niet dat topbankiers die de crisis mede hebben veroorzaakt nu zijn aangesteld als probleemoplossers. Wat is uw visie op vermogensbeheerders van pensioenfondsen, welke massaal door hun dekkingsgraad zijn gezakt?

“De problemen van banken en verzekeraars zijn anders dan die van pensioenfondsen. Deze laatste hebben het gemiddeld niet slechter gedaan dan de wereldmarkt, de meeste zelfs beter. Het feit dat de waarde van de activa met 25% is gedaald is niet zo gek als je weet dat de beurs wereldwijd met 50% is teruggevallen. Een aantal bankiers heeft direct of indirect van de stakeholders gestolen. Dat is een heel andere zaak dan de constatering dat veel pensioenfondsen misschien minder in Fortis hadden moeten beleggen – een vergeefbare fout. In tegenstelling tot sommige banken en verzekeraars zijn pensioenfonsen niet on-ethisch of crimineel geweest.”

Minister van financiën Wouter Bos heeft aandeelhouders begin maart aangesproken op hun aandeel in het ontstaan van de crisis. Hebben pensioenfondsen in hun rol als grootaandeelhouders gefaald?

“Er heeft op grote schaal failure of governance plaatsgevonden. Ook door pensioenfondsen. De macht van de executives is nog steeds veel te groot. De raad van commissarissen moest de eerste defensielijn tegenover arrogante CEO’s zijn. Deze laatste hebben zich als kleine potentaatjes en godjes gedragen en banken misbruikt als zijnde privébezittingen. Als ook de commissarissen omvallen, zoals nu systematisch is gebeurd, moeten aandeelhouders hun mond open doen. Dat hebben ze niet gedaan. Ook pensioenfondsen moeten nu hun verantwoordelijkheid nemen en leiderschap tonen. Dat hoort bij hun sociale en maatschappelijke taak. Als ze dat niet doen, kunnen ze beter hun deuren sluiten.”

De Nederlandsche Bank (DNB) controleert dit jaar extra of pensioenfondsen hun (financiële) risico’s goed in kaart hebben gebracht en goed beheersen. Denkt u dat de definitie van risicomanagement structureel moet veranderen?

“Wat dat betreft dempt DNB de put terwijl het kalf verdronken is. Die controle had ettelijke jaren geleden al moeten plaatsvinden. We hebben allemaal geleerd dat als een crisis maar diep genoeg is, diversificatie verdwijnt. Dat zijn we allemaal vergeten. Het probleem zit hem niet zozeer in de technische risicoanalyse als ambacht, maar de menselijke neiging om je te laten verleiden door een investeringsvriendelijke economische omgeving. Iedereen die verantwoorde-lijk is voor beslissingen waar risico’s aan vastzitten, dus ook pensioenfondsbesturen en DNB, is in slaap gewiegd door de aanname dat grote macroeconomische instabiliteit tot het verleden behoorde. We zijn er nu op een pijnlijke wijze aan herinnerd dat we altijd moeten blijven nadenken over fundamentele risico’s; dat risico meer is dan een beetje volatiliteit, dat risico inhoudt dat er dingen gebeuren die je nooit voor mogelijk had kunnen houden. Met andere woorden: dat je thuis komt en er geen thuis meer is. Die risico’s zijn door financiële experts gereduceerd tot een kleinschalig technisch spelletje. Dat heeft met fundamenteel risico en onzekerheden waarmee investeerders kampen, geen barst meer te maken. De ban-kenwereld heeft innovatie bewust misbruikt om de zaken onbegrijpelijk te houden, om zo de winstmarges op te schroeven. Daarom moet de introductie van nieuwe financiële producten aan banden worden gelegd. Alleen zo kunnen risico’s weer normale proporties aannemen.”

DNB en minister van sociale zaken en werkgelegenheid Piet Hein Donner geven pensioenfondsen vijf jaar hersteltermijn in plaats van de wettelijke drie jaar. Wat vind u daar van?

“De handelswijze van DNB en de minister in deze is een hele mooie tegemoetkoming en een zeer redelijke eis. Ze koppelen geen drastische maatregelen aan een ongekende situatie. Daarmee geven ze het juiste signaal af. Men zegt heel duidelijk: ‘Jongens, je kunt niet wachten tot week 52 van het vijfde jaar’, terwijl er wel begrip wordt getoond. Pensioenfondsen zijn van twee kanten gepakt: zowel door de beursval als door de abnormaal lage lange rente. Nu zijn ze wel weer aan zet. Er moet een goede reden zijn om bepaalde doelstellingen niet te halen. Wie op zijn janboerenfluitjes blijft rondhannessen zal worden gestraft. Als blijkt dat de rente structureel laag blijft, kan de toezichthouder altijd nog permanente maatregelen treffen.”

De fluctuerende swapcurve was voor veel fondsen een doorn in het oog. Sommige spreken zelfs van een ‘weeffout’ in het Financieel Toetsingskader (FTK). Is de swaptrente de juiste maatstaf voor het waarderen van pensioenverplichtingen?

“Die is volkomen arbitrair. De hele traditie van het verdisconteren van de pensioenverplichtingen is economisch gezien natuurlijk flauwekul. Er bestaat ook geen marktdiscontovoet die de verplichtingen van de pensioenschuld op de juiste manier verdisconteert. Men heeft dit gedurende de zeven vette jaren wel gebruikt als excuus om de bijdrage te verlagen en de indexering te verhogen. Pensioenfondsen hadden beter moeten communiceren. Deelnemers zijn indexatie gaan zien als een verworven recht. Het is de taak van pensioenfondsen om die illusie in ieder geval niet aan te wakkeren. Mijn indruk is dat dat in het verleden wel is gebeurd.”

Het huidige toverbegrip is back to basics. Beleg niet in iets dat je niet begrijpt. Toch is een veelgehoorde opvatting: we hebben risicovolle beleggingen nodig om indexatie überhaubt nog mogelijk te maken.

“Dat is volkomen flauwekul. ‘Nodig hebben’ is niet iets waar de markt begrip voor heeft. Wel zijn pensioenfondsen gediend met ambitieuze doelstellingen. Er zijn hele goede en begrijpelijke investeringen die toch een hoop risico hebben. Maar je moet niet verwachten dat het rendement op het vermogen van een pensioenfonds boven de longterm return index portfolio van aandelen, obligaties en wat andere verhandelbare dingen ligt. Dat zit er gewoon niet in. Gezien de aard van het beestje mag een pensioenfonds geen goktent worden. Dus handen af van financiële producten die je niet begrijpt. Een bestuurder moet aan zijn moeder kunnen uitleggen hoe de producten waarin zijn fonds belegt in elkaar zitten. Daarom vind ik dat bestuursleden van pensioenfondsen net zoals de raden van comissarissen een bekwaamheidstest moeten afleggen. Dat heb ik jaren geleden al voorgesteld, aar daar was toen weinig animo voor. Misschien zal dat nu veranderen.”

Tot slot: grensoverschrijdende banken behoren volgens u tot het verleden. Pensioenfondsen staan juist net op het punt om over de grens te gaan opereren. Vindt u dat een goed idee?

“De arbeidsmobiliteit neemt alleen maar toe. Het definiëren van een Europees pensioenstelsel is daarom enkel een kwestie van tijd. We moeten toe naar een soort Europees paspoortsysteem voor defined benefit-pensioensystemen. Dit wil niet zeggen dat de hele wereld zijn geld in één pensioenfonds moet steken. In Nederland is pensioenoverdracht mogelijk omdat de verschillende fondsen qua structuur zo op elkaar lijken, waardoor het niet al te moeilijk is om uit te rekenen waar iemand recht op heeft. Maar andere Europese systemen zijn op andere principes gebaseerd. Dat maakt het ontzettend ingewikkeld. Daarom is overdracht momenteel nog niet haalbaar, maar daar is wel een mouw aan te passen. Nederland kan daar het voortouw in nemen. Alle kennis en kunde is hier aanwezig.”

CV
WILLEM BUITER
2009-heden Lid Raad van Commissarissen van Robeco Groep
2007-heden FT.com blogger
2006-heden Lid van academic advisory board van APG
2005-heden Professor politieke economie, London School of Economics
2000-heden Professor economie, Universiteit van Amsterdam
2000-2005 Chief economist en bijzonder adviseur EBRD, Londen
1997-2000 Lid van comité voor monetair beleid, Bank of England

Printbare versie
Stuur deze artikel naar een vriend.